Thema’s en treinen Nordlandsbanen: Hell Stasjon – Polarsirkelen

Thema’s en treinen modelspoorbaan Nordlandsbanen: Hell Stasjon – Polarsirkelen

Ontwerp en bouw: Hans Peters. Bouwperiodes: november 2018 – mei 2019 en oktober 2019 tot nu.

Deze pagina van de site behandelt met voorbeeldfoto’s van het grootbedrijf de thema’s en treinen op de modelspoorbaan Nordlandsbanen: Stasjon Hell – Polarsirkelen

Voor een een uitgebreide beschrijving van idee tot ontwerp en voor foto’s van de bouw van de gebouwde modelspoorbaan verwijs ik graag naar de pagina Nordlandsbanen: Hell Stasjon – Polarsirkelen, met de trein over de poolcirkel (svp aanklikken). Meer informatie over de Nordlandsbanen en de ontwikkeling van de spoorwegen in Noorwegen is te vinden op de pagina Spoorlijnen in noord Noorwegen  en de pagina Historie Noorse spoorwegen van deze site.

Thema’s op de baan

Nordlandsbanen, een spoorlijn lang 730 km, nagenoeg parallel weg E6 en met passage poolcirkel

De Nordlandsbanen, van Trondheim naar Bodø, heeft een lengte van 730 km. De lijn is enkelspoors. Wie in Oslo aankomt moet eerst nog 550 km per spoor reizen naar Trondheim. De Nordlandsbanen is ook en vooral een verhaal over landschappen. Deze volgt de kustlijn, gaat door groen beboste dalen en hoog over fjellgebieden. Een spoorlijn met tunnels, vele watervallen, kolkende rivieren en weidse landschappen. Net na Trondheim begint bij Hell de Meråkerbanen naar Zweden, over een lengte van 70 km naar de grensplaats Storlien. Deze spoorlijn gaat vervolgens als Mittbanan door naar de Zweedse oostkust. Parallel aan de Nordlandsbanen ligt de E6, de enige doorgaande weg voor de noord-zuid verbinding in Noord Noorwegen. Van veel plekken op en langs de Nordlandsbanen zijn verhalen te vertellen, zoals over Hell Godshus en de aanleg van de spoorlijn in oorlogstijd. Maar ook over Lapland, nog steeds bewoond door de Sami.

tip: woorden in kleur in de tekst bevatten een link naar een andere pagina of site met meer gegevens.

Ergens in dit landschap passeert de trein van de Nordlandsbanen de poolcirkel

De film van de bouwer van de baan over de Nordlandsbanen laat U kennis maken van de treinen op de Nordlandsbanen. De Noorse spoorwegen (NSB) heeft een kort filmpje gemaakt over deze spoorlijn.

Twee hoofdthema’s

De baan heeft twee hoofdthema’s: 1. Hell Stasjon, een mysterieuze plek langs het spoor en 2. Polarsirkelen, waar de treinen over de poolcirkel rijden. Eigenlijk zijn het twee banen in één. Zowel landschap als bebouwing is op de modelspoorbaan uitgewerkt naar origineel voorbeeld uit het hoge noorden van Noorwegen.

Het eerste hoofdthema Hell Stasjon omvat behalve het station ook de goederenloods Hell Gods expedition en de onderhouds- en locomotievenloods met draaischijf van Majavatn. Met een aftakking naar de Meråkerbanen naar Zweden. Het tweede hoofdthema Polarsirkelen op het Saltfjellet bevat behalve het ruige landschap ook een sneeuwtunnel, een onderdoorgang en de poolcirkelmarkering. Het verbindende element tussen de twee hoofdthema’s is de spoorbrug over de Dalselv bij de Nordranafjord. In details komt wonen, werken en recreatie in Noord Noorwegen terug. Met een haventje, meerdere boothuisjes, een winkel en diverse woningen. Noord-Noorwegen is het land van de Sami. Dit aspect mag zeker niet ontbreken. Dit komt tot uitdrukking in een Sami-museum naar voorbeeld van Gállogieddi.

Het landschap op de baan bevat grote contrasten. Van het ruige poolcirkellandschap op het Saltfjellet tot de zuidelijker gelegen weelderig groene dalen. Verstopt in het landschap zijn wilde dieren te zien. De achtergrondfoto is een wezenlijk en onmisbaar onderdeel van de baan. Deze laat noord-Noorwegen zien met het Saltfjellet, de Lyngsalpan met besneeuwde spitse toppen en de zuidelijker gelegen groen beboste hellingen en steile rotswanden.

Hoofdthema 1. Hell stasjon

Hell stasjon met Hell Gods Expedition

Hell Stasjon is al vanaf 1992 onbemand. Het stationsgebouw uit 1902 is een officieel monument. De begane grond is in gebruik als wachtkamer en als kantoorruimte voor de Bane NOR. De bovenverdieping wordt als woning verhuurd. Bij het station op de modelspoorbaan staan uiteraard origineel Noorse lichtseinen. Voor de treinen op de Nordlandsbanen zijn bij het station twee sporen beschikbaar. Hier wordt op de tegentrein gewacht, waarna beide gelijktijdig vertrekken kunnen. Het tussenperron is in hout uitgevoerd, in de vorm zoals die nog lange tijd in gebruik geweest. Lang genoeg voor een getrokken trein met 7 wagons. De meeste treinen hebben niet meer dan 3 – 5 wagons. De railbussen voor regionaal vervoer zijn 1- of 2-delig. Langs dit tussenperron ligt aan de buitenzijde het aankomst- en vertrekspoor van de Meråkerbanen. Alles bij elkaar een levendig beeld van aankomende en vertrekkende treinen.

Enkele jaren geleden is de spoorsituatie van Hell ingrijpend gewijzigd, wat onder andere ten koste ging van het tussenperron. De romantische sfeer rond het station is daardoor helaas grotendeels verloren gegaan.

Hell station gebouwd in 1902, nu nationaal monument, gefotografeerd door Tonny van Loon in de 90-er jaren

Een mysterieuze plek op de Nordlandsbanen is echter nog steeds Hell Gods Expedition (Hell Godshus), waarschijnlijk een van de meest gefotografeerde goederenloodsen in Europa. Toeristen van over de hele wereld komen naar deze plek, alleen al vanwege de naamgeving van de goederenloods.

Hell Gods Expedition, een mysterieuze plek op de Nordlandsbanen, foto uit 2019

Aftakking Meråkerbanen

Hier bij Hell ligt de enige aftakking van de Nordlandsbanen, waar men met de trein naar Zweden kan reizen. Dit is de Meråkerbanen, die na de grens als Mittbanan verder gaat naar Östersund en Sundsvall aan de oostkust van Zweden. Voor de Zweedse trein, meestal bestaande uit een Noorse loc met Zweedse rijtuigen, is op de baan een apart aankomst- en vertrekspoor beschikbaar. Na aankomst van deze trein wordt de locomotief afgekoppeld. Daarna wordt een andere locomotief voor de trein gezet en gaat de aangekomen locomotief naar de draaischijf met opstelsporen. Dit geeft een groot aantal rangeerbewegingen. De NOHAB diesellocomotieven worden op de draaischijf gedraaid. Dit gebeurt omdat slechts 1 cabine geluidsisolatie heeft. Noorse, maar ook Zweedse diesellocomotieven zijn in actie te zien. Van de Noorse typen Di2 tot Di12 tot die van particuliere spoorwegondernemingen, zoals Three T.

Het wachten is nog op een Zweedse lok type T43 of T44. Hier wordt op beurzen naar gezocht; deze zijn jaren geleden uitgebracht door Lima en Jeco.

Hell station gezien aan de spoorzijde, foto uit 2019

Onderhouds- en locomotievenloods Majavatn

Dat een locomotievenloods er niet uit hoeft te zien als die bekende loods van Vollmer, bewijst de onderhouds- en locomotievenloods op de baan. Deze lag in werkelijkheid verderop langs de Nordlandsbanen bij Majavatn , maar is zo bijzonder van vorm dat deze een plek op de baan verdient. Om ‘s nachts voor de bittere kou in de winter veilig te zijn. Deze loods is in model nagebouwd in de oorspronkelijke uitvoering volgens de originele tekeningen van de NSB. Een lichtgroen geverfde loods met openslaande deuren. De echt Noorse draaischijf is geheel bekleed met, hoe kan het ook anders, houten planken. Zodat er geen sneeuw in de de draaischijf terecht komt. Jammer genoeg is deze loods medio 2020 gesloopt; wat rest zijn de foto’s.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is DSC09582-1024x776.jpg
Onderhouds- en locomotievenloods Majavatn lokstall met draaischijf gefotografeerd in 2016, reeds met nieuwe (rol)deuren. De loods wordt gebruikt voor treinstellen en onderhoudstreinen, in de winter geen overbodige luxe. Voorbeeld voor de baan.

Hoofdthema 2. Polarsirkelen

Het Saltfjellet

De ruige hoogvlakte van de poolcirkel, het Saltfjellet, is op de modelspoorbaan uitgewerkt met een sneeuwtunnel en het pyramidevormige monument met wereldbol, dat de poolcirkel markeert. Een glooiend en rotsachtig terrein met de kale toppen. De begroeiing bestaat hoofdzakelijk uit mossen en struiken. De fjellberk is de enige boomsoort die hier nog kan groeien. Vele stroompjes met water monden uit in een beek, die naar een fjord voert. Met een onderdoorgang van het spoor. De sneeuwtunnel, uiteraard naar origineel voorbeeld, ziet er uit dat deze dringend aan onderhoud toe is. De trein stopt hier niet.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is DSC02420a-1024x577.jpg
Een diesellocomotief type Di 4 met personenrijtuigen type B5 op het Saltfjellet
Markering passage poolcirkel met pyramide en wereldbol, foto uit 2019

De verbindende factor

Brug over rivier Dalselv

Anderhalve kilometer ten zuiden van Mo i Rana lag het station Dalselv. Dit station, geopend maart 1942, werd in mei 1958 gedegradeerd tot een halteplaats. Nog tot 1 januari 1989 kon men hier in- en uitstappen. Het stationsgebouw, ontworpen door NSB Arkitektkontor, werd in 1974 gesloopt. Hier vlakbij ligt de brug over de rivier Dalselv aan het Nordranafjord. De spoorbrug over de Dalselv is gebouwd naar het originele voorbeeld en verbindt op de modelspoorbaan de twee hoofdthema’s met elkaar. Deze brug is gebouwd in de 2e wereldoorlog en bleek nogal wat mankementen te hebben. Zo moesten de landhoofden worden verstevigd.

Het autoverkeer op de E6 volgde nog lange tijd de oever van de Nordranafjord en kon de rivier oversteken via de verderop gelegen brug bij Dalsgrenda. Recent is daarom naast de spoorbrug ook een verkeersbrug aangelegd voor het autoverkeer op de E6. Op de modelspoorbaan is deze verkeersbrug trouwens weggelaten.

Spoorbrug over de rivier Dalselv aan het Nordranafjord.

Begroeiing op de baan

Bomen en struiken in Noord Noorwegen

Noord Noorwegen heeft een rotsachtige bodem met op veel plekken hoge kale rotsen. Dit gebied staat vol met naaldbossen, die bestaan uit Fijnsparren en Grove dennen met eilanden van Berken, Lijsterbesssen (met rode bessen) en Elzen. De Berk met zijn witte bast met zwarte vlekken, behoort tot de loofbomen. In het overgangsgebied naar de nog noordelijker gelegen kale hoogvlaktes liggen hier de bergberkenbossen. Typisch voor dit gebied zijn de fjellberken, een lage traag groeiende boomsoort. In het zuidelijke deel van de Nordlandsbanen, zoals bij Hell, groeien ook loofbomen: eiken, hazelaars en beuken.

Een sering in bloei in juli

Struiken en overige begroeiing lijkt veel op wat we hier in Nederland tegenkomen. Alleen staan de seringen niet in het voorjaar, maar in de zomer in bloei.

Details maken het af

Boothuisjes, vakantiehuisjes, woningen, winkel en museum

Op de baan liggen typisch Noorse rood geverfde boothuisjes naar voorbeeld bij het Nordranafjord dicht tegen de spoorlijn aangebouwd met een kleine aanlegplaats voor plezierbootjes. Men is hier volop bezig in de zomerdag. Met een rek voor het drogen van vis: de klipfisk. Meer noordelijker in het permafrost gebied heeft men sinds enkele jaren te maken met het smelten van de diepe ondergrond, waardoor aardverschuivingen ontstaan. Recent nog verdwenen daardoor bij Alta meerdere boothuisjes en 8 vakantiewoningen in het fjord.

Boothuisjes langs fjord en spoorlijn; links een hek om de kabeljouw te drogen voor de “klipfisk”, voorbeeld voor de huisjes op de baan

De Landhandel Bakketun anno 1956 is nu een Coop Marked, Byggmix en Kjokken & Hjem. Een winkel waar je bijna alles kunt kopen voor een goed leven in het noorden van Noorwegen. De winkel heeft een kelder, waar de landbouwartikelen te vinden zijn. Een wand van deze kelder is straks te zien op de baan. Een winkelformule die in Nederland is uitgestorven. Hier nog in volle glorie te zien. Gebouwd op basis van een kant en klaar model van Jeco.

Het oude bord van de Landhandel Bakketun is bewaard gebleven
Landhandel Bakketun, nu Coop krijgt al vorm (augustus 2020)

Noord Noorwegen behoort tot Lapland, het land van de Sami. Een klein stukje van de Sami-cultuur is op de modelspoorbaan te zien in de vorm van een Sami-boerderij met schuren, te bereiken via een smalle bergweg. Gebaseerd op het Samisk Friluftmuseum Gállogieddi in Evenes. De Sami hebben hun eigen vlag, die ook op de baan zal wapperen.

Vaak overheerst het idee dat alle huizen in Noorwegen rood geverfd zijn. De houten huizen gebouwd naar origineel voorbeeld uit Klungreset, Kjerringøy en Mo I Rana bewijzen het tegendeel. In de kleuren rood, geel, groen en wit. Woningen waaraan Noorse wimpels aan een hoge vlaggestok wapperen.

Woning Klungreset

Treinen op de Nordlandsbanen

De Nordlandsbanen is enkelspoor en niet geëlektrificeerd. Dat betekent dat op het spoor gedieseld wordt. Met vele typen ronkende diesellocomotieven, die personen- en goederentreinen trekken. Ook in voorspan. En met railbussen, eerst 1-delig, later vervangen door 2-delige treinstellen. En uiteraard ook werktreinen. Regelmatig wordt met historische museumtreinen gereden; het is immers een aantrekkelijk landschap, zowel in de zomer als in de winter. Op een gedeelte van de baan wordt gereden en gerangeerd met de (Zweedse) treinen van de Meråkerbanen.

Personentreinen van Norges Statsbaner NSB en goederentreinen van veelal particuliere maatschappijen

Bij een mooi landschap op de modelspoorbaan hoort ook het juiste rollend materieel. Op de Nordlandsbanen worden modeltreinen ingezet, die daadwerkelijk op deze lijn rijden of gereden hebben. Dit alles vanaf de opening van de complete lijn in 1962 tot 2020. In de tijd daarvoor kon men vanaf 1945 met de trein tot Lønsdal op het Saltfjellet reizen en vervolgens per bus verder naar het eindpunt Bødo. Ook uit die periode wordt op de baan gereden met origineel Noorse en met Duitse stoomlocomotieven, die na de oorlog waren achtergelaten. Dit is de periode dat nog uitsluitend personentreinen van de NSB op deze lijn reden.

Sinds medio 2020 wordt de treindienst uitgevoerd door een nieuwe maatschappij SJ-norge. Veel invloed op het rollend materieel heeft dit niet. Er wordt nog steeds met hetzelfde materieel (en personeel) gereden; alleen het logo is veranderd.

Geen stoomlocomotief, maar een Di4 653 diesellocomotief van de NSB op de Nordlandsbanen verlaat het station van Trofors in 2009 . De rijtuigen in de rode kleur van die tijd volgens het ontwerp nydesign.

De personentreinen worden op de modelspoorbaan allemaal getrokken door locomotieven van de NSB. De personenrijtuigen waren in de zestiger en zeventiger jaren roodbruin van kleur (gammel design, met gele langsstreep en mellom design zonder gele langsstreep). Gevolgd door rood met een nieuw NSB logo (nydesgn). De huidige kleurstelling, ingevoerd vanaf 2007, is rood/grijs met oranje deuren (siste design). Op de modelspoorbaan komen al deze kleurstellingen voorbij.

Dag- en nachttreinen

Rond 2010 bestond de dagtrein, getrokken door een Di4 diesellocomotief (gebouwd 1980), nog hoofdzakelijk uit type B3 rijtuigen (gebouwd 1962 – 1974) in de soms vaal geworden rode kleurstelling nydesign. Maximaal achtereenvolgens drie stuks B3, een B5 in gammeldesign met bagage- en conducteursgedeelte, een B5 ingericht als meny/kafe en als laatste weer een B3.

Een roodbruin slaaprijtuig in mellomdesign type ExB2 van de NSB

De huidige standaardsamenstelling van de dag/nachttrein op de Nordlandsbanen bevat uitsluitend 2e klas rijtuigen. Met een restauratiewagon en een comfortwagon met gratis koffie en snacks, maar ook een wagon voor huisdieren en eentje voor gezinnen met kinderen. Deze bestaan uit “modernere” B5 rijtuigen (gebouwd 1977 – 1981) in de rood/grijs/oranje kleur volgens syste design. In de nachttrein rijden als extra twee B7 slaapwagens mee (gebouwd 1982-1989). Deze hebben een kantelbak voor hogere snelheden, wat naar mijn idee op de Nordlandsbanen weinig effect heeft. Ook het nieuwste rollend materieel is dus al behoorlijk oud.

Goederenvervoer en onderhoudstreinen

Bij het goederenvervoer rijden veel treinen van particuliere ondernemingen; dat geeft een gevarieerd en kleurrijk beeld op de modelspoorbaan. Behalve van de NSB rijden er goederentreinen van Cargonet, Cargolink, Three T en Railcare op de modelspoorbaan. Dit zijn NOHAB,s, Euro 4000 loc’s en MZ loc’s, de laatste oorspronkelijk afkomstig uit Denemarken. Op de baan rijden onder meer bloktreinen: containervervoer, houttansport en Nordwaggon. En uit vroeger tijden gemengde goederenwagons, vaak 2-assig.

Twee diesellokomotieven van het type Di8 in de rood/gele (ook wel Lego) kleurstelling op het station van MO I Rana in 2009 voor een containertrein.
Autotransporttrein op het emplacement van Minde, een wijk van Bergen in Noorwegen met twee VW type 1965 naast elkaar op 2-assige spoorwegwagons bij voltooide belading; een transport dat men ook op de Nordlandsbanen zag. Foto collectie Tonny van Loon

Het spoor vraagt ook onderhoud. Dat is te zien aan de werktreinen op de baan. Dat zijn tegenwoordig particuliere ondernemingen, zoals Baneservice.

Deze afbeelding heeft een leeg alt-attribuut; de bestandsnaam is S1680001-e1526668065691.jpg
Een MZ loc van Banesevice; de naam spreekt voor zich

Colofon

Ontwerp modelspoorbaan en bouw landschapsgedeelte: Hans Peters.
Opstelmodule, bedieningslessenaar en computersturing: leden van MST de Maaslijn.
Rollend materieel: Tonny van Loon en Hans Peters.

Tekst en foto’s: Hans Peters. Met dank aan enkele Noorse modelspoorders voor hun verhalen en informatie. Statistische gegevens afkomstig van NSB, BaneNOR en het Jernbanemuseum Hamar Noorwegen.

Links naar interessante sites

You tube hans peters railroad movies voor meer beelden van de spoorwegen in Noorwegen

Filmpjes over specifiek de Nordlandsbanen, ook uit vroeger tijden:
Nordlandsbanen 2009-2019 met oud en nieuwer rollend materieel op de Nordlandsbanen

Dovre- en Nordlandsbanen Oppdal, Otta, Ringebu en Dombås van Dovrebanen. Daarna Verdalsøra, Trofors, Mosjøen, Mo I Rana, The Arctic Circle, Fauske en Bodø van Nordlandsbanen

Nordlandsbanen deel 1 en deel 2  van DuE hobbyfilmer

Klein stukje Nordlandsbanen van de NRK noorse televisie

Passage poolcirkel op de Nordlandsbanenin 2012

Di 4 in voorspan Di 3 Nohab in 1990 met personentreinen Di 4 en Di 3 Nohab op de Nordlandsbanen in 1993

Opening gehele lijn in 1962 nog in zwart wit. Nordlandsbanen cabinerit 2009 en 2014 in de winter, minutt for minutt beide bijna 10 uur film

Met de stoomtrein op de Nordlandsbanen tot Lønsdal op Saltfjellet en verder per bus naar Bodø in 1948 met de titel Nordlandsbanen tot Bodø! Film gemaakt door Norsk Film en NSB in 1948 over de plannen en werkzaamheden om de Nordlandsbanen-route naar Bodø te voltooien. Op 10 december 1947 openden de Nordlandsbanen het stuk van Dunderland in Rana naar Lønsdal op de Saltfjellet, een stuk dat voornamelijk werd gebouwd met behulp van Sovjet- en Servische krijgsgevangenen. De film concentreert zich op het werk dat onderweg is op de laatst geplande route, via Saltdal naar Rognan, Fauske, Tverlandet en Bodø. Van Wilhelm Bjørset.